نی انبان یکی از کهن ترین سازهایی است که در کشورهای زیادی آن را به عنوان ساز اصیل می‌شناسند ولی شکل ظاهری آن مقداری با هم تفاوت دارد.قدمت مستند این ساز در بوشهر به بیش از ۲۰۰ سال برمی‌گردد؛ اینکه گفته می شود قدمت مستند این ساز، به این معنی است که شاید پیش از نیز این ساز در بوشهر نواخته می‌شده که به احتمال زیاد هم چنین بوده ولی اسناد ما تا حدود ۲۰۰ سال را فعلا تائید می‌کنند.
این ساز نوعی هوا صداست با لوله‌های صوتی مضاعف (دوتایی)، زبانه‌های یک لایه و یک مخزن ذخیره‌ی هوا که در نواحی جنوبی ایران مانند بوشهر، خوزستان، هرمزگان و مناطقی از جنوب کرمان متداول است.در زمان‌های قدیم مردمی که از جایی به جای دیگر می‌رفتند، این ساز را نیز با خود جابه‌جا می‌کردند وبا تغییر دادن شکل ظاهری آن، آن ساز را در منطقهٔ جدید مورد استفاده قرار می‌دادند و پس از مدتی جز سازهای سنتی آن منطقه درمی‌آمد.
با اینکه این ساز در کشورهای مختلف از نظر شکل و صدا تفاوت‌هایی دارد، ولی نمی‌توان گفت که مشابه یکدیگر نیستند.این ساز کمی بزرگتر از دوزله معمولی (و گاه با هفت سوراخ) که انتهای قمیش دار آن به کیسه ای به نام «انبان» الصاق و دقیقاً «هواگیری» شده‌است که از این نقطه الصاق هوا خارج و داخل نشود.در نزدیکی محل الصاق دوزله لوله دیگری به طول نامعین خارج شده (محل خروج این لوله نیز به دقت هواگیری شده) که نوازنده آن را به دهان می‌گذارد و از این طریق کیسه را پر باد می‌کند و در نتیجه فشار بازو آرنج بر روی کیسه که هنگام نواختن آن را زیر بغل گرفته‌است؛ هوا را به داخل لوله دوزله می‌فرستند و با انگشتان خود سوراخها را باز و بسته می‌کند.
ویژگی‌های ظاهری و اجزای تشکیل دهنده‌ی نی انبان
دسته
دسته‌ی نی انبان علاف چوبی ناودانی شکلی است که داخل آن دو عدد نی زبانه دار قرار دارد و نی‌ها با موم در داخل دسته ثابت می‌شوند. روی هر نی شش سوراخ صوتی در قسمت جلو ایجاد شده اند و بر سر هر کدام از نی‌ها، زبانه‌ای یک لایه قرار گرفته است.
انبان
انبان یک مشک یا پوست دباغی شده‌ی بز یا گوسفند است که به عنوان مخزن ذخیره‌ی هوا مورد استفاده قرار می‌گیرد ؛ پوست تقریبا یکپارچه است و قسمت گردن آن از داخل کور می‌شود.یک دهانی (محل دمیدن) در محل سوراخ یکی از دست‌ها و دسته‌ی نی انبان در محل سوراخ دست دیگر نصب شده اند. قسمت پایینی پوست در یک نقطه جمع و از داخل بسته می‌شود؛ بنابراین مخزن آماده شده، یک مجرای ورود و یک مجرای خروج هوا دارد.در مجرای ورود هوا دهانی نصب می‌شود و در مجرای خروج هوا دسته‌ی نی انبان را طوری نصب می‌کنند که زبانه‌ها در داخل نی انبان قرار گیرد.
یك نی انبان با كیفیت باید ویژگی های زیر را داشته باشد :
دسته با كیفیت
قبل از هر چیز باید از سازنده ساز اطلاعات داشته باشید كه این ساز كجا و توسط چه كسی ساخته شده است زیرا این امر بسیار بسیار مهم است، از آنجایی كه دسته نی انبان و نی تكی و نی جفتی با نی ساخته می شود و این گیاه در همه جای ایران می روید اغلب تولیدات بی كیفیت این ساز با شكل و رویی زیبا بسیار یافت می شود.
پس این كار شما را برای خرید یك نی انبان با كیفیت بسیار سخت می كند.
دسته نی انبان قسمت اعظمی از هرینه نی انبان را شامل می شود.
كیفیت پیكك ها برای تولید صدا و همچنین نحوه سوراخ كردن نی هایی كه درون دسته قرار گرفته اند بسیار مهم هستند زیرا مقدار كمی تغییر در فاصله سوراخ ها باعث تغییر نت اجرایی می شود و همچنین اگر پیكك یا همان پیكو كیفیت كافی را نداشته باشد، نمی تواند نت های بم را اجرا كند در واقع وقتی انگشتان شما تمام محدوده ی سوراخ ها را می پوشاند كه باید صدای بمی تولید شود، این اتفاق نمیوفتد.
پوست (انبان)
دومین قسمت مهم نی انبان پوست آن یا انبان یا همان همبون است.این قسمت تقریبا هر چقدر بزرگتر باشد قیمت ساز هم بالاتر می رود، زیرا محفظه ای بزرگتر برای ذخیره هوا وجود دارد و نواختن را لذت بخش تر می كند، همچنین جدا كردن پوست از یك بز یا گوسفند بزرگ كار و زحمت بیشتری دارد تا گوسفند كوچك .همچنین نگهداری از پوست و سالم نگه داستن پوست در طول مدت اهمیت زیادی دارد
نگهداری نی انبان در طول مدت
این بسیار مهم است كه ساز نی انبان از زمان ساخت تا فروش چگونه نگهداری شده است به موقع تنظیم شده باشد و … اغلب كسانی كه در زمینه این ساز تخصصی ندارند اسیر نگهداری غلط این ساز می شوند و یا سازی تهیه می كنند كه خوب نگهداری نشده است .