ساخت و اجرای گنبد گلدسته درمشهد

شکل آنها گاه از برج های چهار گوش کلیساهای مسیحی برداشت شده که خود آنها از ساختمان های رومی و یونانی الگوبرداری شده است. الگوی دوم برج ها، برج های ساسانیان در ایران است. برج هایی با پلکان مارپیچ که در مسجد سامره و ابن طولون قاهره دیده می شود. گرابار کارکرد برج های ساسانیان را ناشناخته می داند. ولی در ایران بیشتر نویسندگان ، آنرا برج های آتش شمرده اند. برخی آنها را نشانه راه دانسته اند. شمار اندکی از آنها شاید کارکردی ناشناخته تر داشته باشند. گرابار همچنین به ساخت گلدسته های استوانه ای در ایران اشاره می کند که به گفته او از سده یازدهم به بعد در ایران ساخته شد.

تاریخچه ساخت گلدسته

قدیمی ترین گلدسته ایستاده در مسجد جامع قیروان تونس است. مساجد اولیه فاقد گلدسته بودند و اذان اغلب از سازه های برج کوچکتر انجام می شد. احادیث حاکی از آن است که جامعه مسلمانان اولیه مدینه، از پشت بام خانه محمد(ص) اذان می گفتند که این مکان برای نماز دو برابر شد.

یافته های علمی منشأ مناره ها را به خلافت بنی امیه می رساند و توضیح می دهد که این گلدسته ها مشابه مناره های کلیسایی بودند که در آن دوران در سوریه یافت می شد. معماری اولین گلدسته ها از برج کلیسای سوریه گرفته شده است. سایر مراجع حاکی از آن است که این برج ها در سوریه از زیگورات های عبادتگاه های بابلی و آشوری بین النهرین نشأت گرفته اند.

اولین گلدسته های شناخته شده در اوایل قرن 9 تحت حکومت عباسی ظاهر می شوند و تا قرن یازدهم بسیار مورد استفاده قرار نمی گرفتند. این اشکال اولیه گلدسته در ابتدا در وسط دیوار مقابل دیوار قبله قرار می گرفتند. این برج ها در سراسر امپراطوری با نسبت ارتفاع به عرض 3: 1 ساخته شده اند.

قدیمی ترین گلدسته مسجد جامع قیروان در تونس است و در نتیجه قدیمی ترین گلدسته است که هنوز پابرجاست. ساخت مسجد جامع قیروان به سال 836 مربوط می شود. این مسجد با سه سطح عرض کاهشی ساخته شده است که به 31.5 متر طول می رسد.

مناره قبل از اسلام به عنوان جهت یاب و مسیریاب استفاد ه می شده و هرجا مناره ای دیده می شد به این معنی بود که وارد شهر و یا محلی شده اند و در واقع کاروان ها به این شکل مسیر خود را پیدا می کردند اما بعد از اسلام مناره و گلدسته محلی برای خواندن اذان و دعوت مردم به مسجد بوده و مسجد شیخ لطف الله به نوعی عبادت گاه و محل ادای فریضه نماز مخصوص درباریان و خانواده شاه عباس بوده و برای همین مناره نداشته چون مناره نمادی برای دعوت مردم به مسجد بوده ، برای همین در زمان صفویه این مسجد بدون مناره ساخته شده بود تا عامه ی مردم به این مسجد نیایند

گلدسته ها با توجه به عملکرد معماری خود اشکال مختلفی داشته اند (به طور کلی گرد ، مربع ، مارپیچ یا هشت ضلعی). مناره ها از هر ماده ای که به راحتی در دسترس باشد ساخته می شوند و اغلب از منطقه ای به منطقه دیگر تغییر می کنند. تعداد گلدسته های مساجد ثابت نیست ، در اصل هر گلدسته یک گلدسته را همراهی می کند ، سپس سازنده می تواند چندین مورد دیگر بسازد.

گلدسته در معماری سنتی ایران

گلدسته های ایران در قرن دوازدهم اغلب شاخه های استوانه ای با پایه های مربع یا هشت ضلعی داشتند که به سمت پایتخت خود مخروطی می شوند. این مناره ها به رایج ترین سبک در سراسر جهان اسلام تبدیل شدند. این فرم ها نیز بسیار تزئین شده بودند. جفت برج های مناره که در ورودی مسجد قرار دارند از معماری مساجد ایران سرچشمه می گیرند .

مصالح ساختمانی گلدسته ( مناره)

مصالح ساختمانی مناره های اصفهان ساختمان مساجد و گلدسته های هر شهر و کشوری چه از نظر فن معماری و تزیینات و چه از نظر مواد و مصالح ساختمانی به سبب زمان و مکان فرق می کند. در سال های اولیه ورود اسلام جهت ساخت منار از خشت استفاده می شد ، لیکن در دوره های بعد آجر یکی از عناصر مهم معماری ساختمانی را تشکیل می داد که نه تنها در اسکلت کلی ساختمان ، بلکه در تزیینات روبنایی نیز کاربرد داشت . در بنیاد بعضی از مناره ها شفته مرکب از شن ، سنگ ، آهک و خاکستر و در تمام بدنه آجر با ملات و خاک به کار رفته است.

عناصر سازه گلدسته

به طور کلی گلدسته از سه قسمت پایه ، ساقه یا بدنه و کلاهک یا تاج منار تشکیل شده است . البته گاهی آن را به چهار قسمت تقسیم کرده اند : پایه ، ساقه ، سرپوش ، رأس.

اما این تقسیم بندی ها به نظر نگارندگان شامل چهار قسمت ، پی ، پایه ، ساقه یا بدنه و کلاهک یا تاج منار می باشد ، چرا که در تقسیم بندی های صورت گرفته در گذشته به قسمت پی و شالوده منار که از مهم ترین قسمت های تشکیل دهنده منار است اشاره ای نشده است.