این مصالح به طرز شگفتی با زندگی ایرانی تناسب داشته و شگفتیهایی را در خود دارد.
کاهگل در قالب تناسبات دلپذیر ترکیب با کاشی، چوب یا سنگ و مصالحی مشابه ترکیب شده و معماران ایرانی از آنها برای تزیین ساختمانها کمک گرفتهاند.
در مجموع شهرهای ایرانی برای مردم این سرزمین با خصوصیاتی معین و با یک معماری موزون، اصیل و تناسبات زیبا بنا شدهاست.
با بهرهگیری از این مصالح و بر روی فلات ایران، در چشمانداز شهرها، بامهای کاهگلی میان آدمیان و حرارت خورشید حفاظ میشدهاند.
بدین ترتیب بادگیرها شهر را تهویه کرده، نورگیرها به تالارها و هشتیها سایهٔ روشن ملایمی میدادهاند و حیاطهای گود که اتاقها آنها را دور میزدهاند با یک حوض سنگی و چند درخت در میان گرفته، به زندگی ایرانی لطافت میبخشیدهاند.
هم اکنون نیز حجمهای کاهگلی، بامهای گنبدی و بادگیرهای سر به آسمان کشیده پوشش دالانها و تیمچههای بازاری، حسینیهها و بالاخره گنبد و منارههای مسجد جامع و مساجد دیگر و بقعهها به چشم میخورد.
با این وصف باید تأکید کرد که تاریخ شروع مصرف کاهگل را در تمدن ایران نمیتوان دقیقاً تعیین نمود.
لکن وجود آن در قدیمترین آثار معماری فلات دلیلی است بر این که این ماده با زندگی اقوام سرزمین ایران از ابتدا آمیخته شده و شناسایی و استفاده از آن طی قرون نسل به نسل رسیدهاست.
برای آسایش قوم ایرانی معماران، شهرها را با قشری از کاهگل پوشانیدند و از میان این پوشش سبزی شاخه درختان از حیاطها بیرون آمد.
رنگ دلنشین کاهگل نه تنها زیبایی فوقالعادهای به شهر ایرانی میداده بلکه بر زندگی مردم روشنی و رنگ بخصوصی میپاشیده است.
این خمیر در سرزمین ما به صورت یکی از مصالح اساسی در انواع معماری مختلف بکار رفته و با دست آدمیان و با نیت خوش به روی همه شهرهای ایرانی کشیده شده و زندگی در شرایط اقلیمی بهتری زیر حمایت آن ادامه مییافت.
ترتیب ماده کاهگل از ابتدا تا امروز یکسان بوده و شامل دو ماده ساده است.
ماده اول کاه است که پس از دروی گندم و خشک شدن و کوبیدن و با کمک چهار شاخ به هوا پرتاب کردن با جزئی نسیم، از دانههای گندم جدا شده آرام بر روی زمین میریخت، سپس آن را جمعآوری نموده و برای مصرفهای مختلفی انباشته میکردند.
به این ترتیب در اغلب نقاط ایران کاه به آسانی و به ارزانی به دست میآمد، الیاف آن گل را به هم کشیده و همانطور که آهن بتون را مسلح میکند.
ماده دوم گل است که حتیالمقدور برای ساختن از خاک رس استفاده میشد.
پیش از این که خاک را آب بدهند آن را با کاه به خوبی میآمیزند و به شکل تپه کوچکی درمیآورند.
میان آن را گود میکنند و داخل آن به نرمی آب میریزند.
خاک و کاه را با آب میاندازند تا در آب گل، زردی کاه نمودار شود، سپس خمیر را مالش میدهند و به تدریج کاهگل ساخته میشود.
با وجودی که ساختن این خمیر در نهایت سادگی انجام میشد، در حال حاضر چگونگی مخلوط و مقدار هر کدام از مواد امری حساس میبود.
چرا که با کمبود کاه مادهٔ کاهگل ترک برمیدارد و با کمبود مقدار خاک الیاف کاه مانع روانی آب باران میشود.
کاهگلی که برای پوشش بامها ساخته میشده است کاه کمتری داشت و در عوض به خمیر آن خاک شنی، از شن چاه میافزودند تا در مقابل باران به جای کاه قشر کاهگل را تقویت نماید.
برای کاهگلی که برای پوشش دیوار تهیه میشد کاه بیشتری به مخلوط اضافه میکردند تا کاهگل صافتر شود و نیز ترک برندارد.
با به کاربردن خاک رس سرختر، کاهگل رنگ سرخی به خود میگرفت و برای گرفتن نقوشی از گچ آماده میشد.
کاهگل عایق است، گرما و سرما از آن عبور نمیکند، باران از پوششهای گنبدی و سقفهای طاقی آن نشست نمیکند.
همهمهٔ کوچهها و بازارها در آن گم میشود.
لازم به توضیح نیست که گردآمدن خواص این چند عایق در یک ماده به ندرت دیده شده است.
کاهگل ارزان بوده و در اغلب شهرهای ایران به فراوانی یافت میشده است.
قیمت خروار آن ناچیز بوده و با این مقدار کاه سطوح بزرگی از اندود گل را مسلح میکردهاند.
ضمن آن که کاهگل را همه کس میتوانسته بسازد و مأوای خود را با آن بپوشاند و حفظ کند.
اندود کاهگل آسان کشیده میشده، آدمی با یکدست خمیر آن را برمیدارد و بر روی سطح دلخواه پهن میکند.