در خودروهای امروزی سیستمی پیچیده از مدارهای الکتریکی دیده میشود که انرژی مورد نیاز بخشها مختلف آنها را تامین، ذخیره و تقسیم میکند. باتری خودرو اولین و اصلیترین بخش این سیستم پیچیده است. باتری ذخیرهکننده الکتریسیته مورد نیاز خودرو است و سرمنشاء سیستم برقی خودروها. باتری اتومبیل که گونهای از باتریهای قابلشارژ است در انواع مختلف و با ولتاژهای متفاوت بسته به نیاز خودروها استفاده میشود.
باتری از قطعات کم استهلاک و کم دردسر خودرو است که در هر شرایط آب و هواییای کار میکند، اما در هر حال طول عمر مفیدی حدود ۴ سال (در بهترین حالت) دارد. البته طول عمر انواع مختلف باتری متفاوت است و هر یک پس از گذشت زمانی سولفاته خواهند شد اما میتوان با رفتارهای درست این طول عمر مفید را تا حد زیادی افزایش داد. نکته مهم درباره سلامت خودرو این است که بر سلامت سایر بخشهای آن تاثیر مستقیم دارد و درصورت خوب کار نکردن به قطعات دیگر نیز آسیب وارد میکند.
وظایف باتری خودرو چیست؟
در خودرو هر زمان و هرجا که نیاز به برق باشد پای باتری آن درمیان است. بنابراین به طور کلی باتری موظف به تامین الکتریسیته مورد نیاز خودرو است که آن را از طریق ذخیره تولید دینام فراهم میکند. وظایف مهم این قطعه به صورت جزئی به ترتیب زیر است:
– تامین انرژی لازم برای استارت خودرو؛ زمانی که خودرو خاموش است هیچ انرژی ذخیره شدهای در موتور برای شروع به کار و ایجاد احتراق لازم برای روشن شدن ندارد. باتری در این زمان وظیفه تامین برق لازم برای استارت خودرو را با ولتاژ مناسب دارد.
– ذخیره انرژی موجود در موتور و دیگر قطعات خودرو برای مواقع لازم مانند همین استارت زدن نیز از وظایف باتری خودرو است. این انرژی ذخیره معمولا شامل مازاد تولید برق دینام یا آلترناتور میشود.
– چراغهای خودرو مانند هر لامپ دیگری برای روشن شدن نیاز به انرژی الکتریکی دارند. این برق نیز از منبع باتری تامین میشود.
– یکی دیگر از قطعات برقی خودرو سیستم پخش و مولتی مدیای خودرو است که این بخش نیز برق لازم را از باتری خودرو میگیرد.
– تهویه مطبوع که شامل کولر و بخاری میشود نیز برای کار نیاز به برق دارد و وابسته به باتری است.
موارد ذکر شده همه نشان از اهمیت ویژه این قطعه نه چندان بزرگ زیر کاپوت دارد. علاوه بر آنچه گفته شد باتری انرژی لازم برای تمام هشدار دهندهها و تجهیزات برقی خودرو را نیز برعهده دارد. هر ساله بر تعداد این هشدار دهندهها و تجهیزات وابسته به برق در خودروها افزوده میشود و در نتیجه خودروهای با کیفیتتر نیز وارد بازار میشود.

اجزای باتری خودرو
باتری خودروها که عمدتا از نوع اسید-سرب(تر) هستند وزن زیادی نسبت به جسه نه چندان بزرگش دارد. این وزن زیاد به دلیل اجزای آن است. اجزایی که هریک وظیفهای دارند و در مجموع وظایف باتری را به سرانجام میرسانند. البته امروزه استفاده از باتریهای خشک یا اتمی نیز رایج شده است. اجزای باتریهای خودرو از هر دو نوع عبارتند از:
جعبه باتری
جعبه باتری محفظه اصلی آن است که سایر اجزا را در خود جای میدهد. این جعبه از جنس پلیپروپلن و یا نوعی پلاستیک ساخته و درون آن خانههایی مجزا تعبیه شده است. کف خانهها برجستگیهایی پل مانند قرار داده شده که تکیهگاه صفحات هستند. جعبه باتری ضربات ارتعاش را به حداقل رسانده و از آسیب رسیدن به صفحات و الکترولیتها جلوگیری میکند.
درپوش باتری
باتری توسط این درپوش که از جنس جعبه است مهر و موم میشود. این درپوش شامل ۶ دریچه کوچک است که روی آنها محل تزریق الکترولیت تعبیه میشود. همچنین این دریچهها سوراخهای سوزنی ریزی دارند که برای خروج گازهای تولید شده از واکنشهای شیمیایی درون خانههای جعبه قرار داده شدهاند.
ترمینالهای باتری
ترمینال یا بوشینگهای اتصال واسط بین باتری و سیستم برقی خودرو هستند که یکی به کابل مثبت و دیگری به کابل منفی وصل میشود.
صفحات باتری
صفحههای باتری که روی پلهای درون جعبه قرار میگیرند به بالای جعبه نیز متصل هستند و در خانههای اختصاصی خود جاسازی میشوند. این صفحهها به سه دسته صفحه منفی و صفحه مثبت و صفحه عایق تقسیم میشوند. صفحههای مثبت و منفی از دو بخش اسکلت اصلی و ماده فعال که چسب یا خمیر باتری نیز نامیده میشود تشکیل میشوند. برای تولید آنها ابتدا اسکلت فلزی سبکشان با حالت اسفنجی تهیه شده و سپس ماده فعال روی آنها قرار داده میشود. حالت اسفنجی صفحه به نفوذ بهتر الکترولیت درون آنها کمک میکند. تعداد صفحات منفی درون جعبه باتری همواره یکی بیشتر از صفحات مثبت است. به همین دلیل صفحات مثبت بیشتر تحلیل رفته و سریعتر خورده میشوند. صفحات باتری به همقطبان خود از طریق اجزایی به نام اتصال وصل هستند.
– صفحه منفی: جنس اسکلت این صفحه که به رنگ خاکستری دیده میشود، از سرب، کلسیم و آنتیموان است. مواد فعال (خمیر) این صفحه نیز از جنس اکسید سرب است.
– صفحه مثبت: جنس اسکلت صفحه مثبت که رنگش قهوهای تیره یا مایل به قرمز به نظر میرسد، مانند اسکلت صفحه منفی است، اما ماده فعال (چسب) آن دیاکسید سرب در نظر گرفته میشود.
– صفحه عایق یا جدا کننده: از جنس پیویسی، پشم شیشه، کائوچو یا فایبرگلاس ساخته میشوند و نقش حائل بین قطعات مثبت را برای ایجاد جریان موثر الکتریکی از منفی بازی میکنند. به آن جداکننده باتری هم میگویند.
ماده فعال معمولا بین شبکههای اسکلت صفحات به صورت خمیری قرار میگیرد و در کورههای مخصوص خشک میشود. سپس الکترولیتها به صفحات افزوده شده و زیر دستگاه شارژ قرار میگیرند و پس از فرایند شارژ الکترولیت، تخلیه و باتری به صورت خشک وارد بازار میشود. سپس هنگام استفاده، الکترولیت درون باتری تزریق میشود. البته این بخش تنها در باتریهای اسید-سرب حاکم است و در باتریهای اتمی نیاز به تزریق الکترولیت نیست.

الکترولیت یا اسید باتری
محلول موجود در جعبه باتریهای اسید سرب است. این محلول شامل درصد مشخصی اسید سولفوریک، آب مقطر است که پس از ترکیب و خنک شدن از منفذهای درپوش درون جعبه ریخته میشود.
نشانگر باتری
این قطعه وضعیت شارژ باتری را در سه حالت شارژ، نیمه شارژ و دِشارژ نشان میدهد. این قطعه استوانهای است درون جعبه باتری با یک گوی سبز رنگ داخلش. چگالی این گوی به شکلی در نظر گرفته میشود که با چگالی الکترولیت برابری کند. سطح این استوانه از بیرون جعبه باتری قابل مشاهده است و زمانی که چگالی الکترولیت در حد مناسب باشد گوی روی سطح استوانه میایستد و رنگ سبز آن قابل مشاهده است، اما وقتی چگالی الکترولیت به دلیل کاهش اسید و غالب شدن حجم آب پایین میآید گوی پایینتر رفته و رنگ آن کمتر مشاهده میشود. وقتی باتری کامل دشارژ باشد سطح استوانه یا نشانگر باتری سیاه دیده میشود. این نشانگر در باتریهای اسید-سرب دیده میشود. نوع نشانگر در باتریهای خشک به شکل یک نمایشگر رنگی است که میزان شارژ باتری را در سه حالت با رنگهای سبز و قرمز و مشکی نشان میدهد.
قطبهای باتری
قطبها از جنس سرب هستند و از یک سمت بیرون از درپوش باتری هستند و از سمت دیگر درون مایع الکترولیت. دو قطب باتری که بیرون از باتری و دو سمت جعبه به رنگهای قرمز و آبی دیده میشوند در دو نوع مثبت و منفی به کار میروند. قطب مثبت که از قطر منفی قطورتر است درون جعبه به صفحه مثبت متصل است و قطب منفی با صفحه منفی.

نحوه عملکرد باتری خودرو
همزمان با استارت زدن خودرو، باتری به مدار برق آن وصل شده و فرایند دشارژ شدن آن آغاز میشود. به این ترتیب که الکترولیت به عنوان رابط بین قطبهای مثبت و منفی عملیات تبدیل نیروی شیمیایی به الکتریسیته را انجام میدهد. انرژی حاصل از این واکنش الکتروشیمیایی ماده فعال روی صفحات را تبدیل به سولفات سرب کرده و در خلال این تبدیل ملکولهای اکسیژن و هیدروژن آزاد میشوند. این ملکولها با واکنش تبدیل به آب شده که نتیجه آن آزاد سازی الکترون توسط صفحات مثبت است. این الکترونها نیاز متقابل صفحات منفی به الکترون را برآورده میکنند. این تبادل الکترون ولتاژ یا پتانسیل الکتریکی را در دو سر باتری ایجاد میکند.


