نگهداری مواد شیمیایی در آزمایشگاه
هیئت تحقیقات ایمنی و خطر مواد شیمیایی آمریکا (U.S. Chemical Safety and Hazard Investigation Board)، اعلام کرد بین سالهای 2001 تا 2018 میلادی، 262 حادثه شیمیایی رخ داده است که باعث جراحت 490 نفر و کشته شدن 10 نفر از پرسنل آزمایشگاه شده است. این در حالی است که تمامی این حوادث به سادگی قابل پیشگیری بودند و اگر نکات ایمنی رعایت میشد چنین حوادثی رخ نمیداد. به عنوان مثال حوادث زیر را در نظر بگیرید:
1- انفجار یک حلال اکسید کننده
همه پرسنل آزمایشگاه باید بدانند که اسید نیتریک با مواد آلی به شدت واکنش میدهد و طی یک واکنش گرمازا، مقدار زیادی گاز و گرما تولید میکند. پس باید آن را در یک ظرف مهر و موم شده قرار دهید. این نکته را نیز در نظر داشته باشید که گازهای حاصل از اسید نیتریک ممکن است فشارهایی را به ظرف وارد کند که باعث شکسته شدن ظرف شود.
2- ظروف زباله آغشته به مواد شیمیایی
هنگام ریختن مواد زائد شیمیایی آزمایشگاه در ظروف زباله، حتما بررسی کنید تا ظرفی که از آن استفاده میکنید کاملا تمیز و عاری از هر گونه مواد شیمیایی باشد. در غیر این صورت ممکن است منجر به وقوع واکنشهای خطرناک شود. به عنوان مثال یکی از این حوادث را در قسمت پایین ذکر کردهایم:
این دو حادثه اشتباهات رایج مشترکی را در نگهداری مواد شیمیایی ناسازگار در آزمایشگاهها نشان میدهند که میتوانند حوادث خطرناک و جبرانناپذیری را ایجاد کنند.
حفظ فاصله مناسب، پارتیشن بندی، استفاده از کابینتها و تجهیزات مهار کننده، همه اقدامات قابل قبولی برای تفکیک مناسب مواد از یکدیگر هستند. در واقع هیچ قاعده خاصی برای ذخیره کردن مواد شیمیایی وجود ندارد اما هنگام ذخیره کردن مواد مایع و جامد، باید هم حجم مواد شیمیایی را در نظر بگیرید و هم به فضایی که برای ذخیره کردن آنها در اختیار دارید، توجه کنید.
متخصصان ایمنی، کابینتهای جداگانه یا جداکنندهها را برای ذخیرهسازی مواد ناسازگار توصیه میکنند. تجهیزات مهارکننده نیز قابل قبول هستند و در صورت محدود بودن فضا به خوبی عمل میکنند. فقط مطمئن شوید که این تجهیزات به اندازه کافی بزرگ باشند و بتوانند کل حجم ذخیره شده (حتی حجم بزرگترین ظرف موجود در آن) را در خود نگهدارند.
در ادامه چند مورد از ویژگیهای یک مکان مناسب برای ذخیرهسازی مواد شیمیایی را آوردهایم:
✅ محل ذخیرهسازی مواد شیمیایی، باید کاملا سرپوشیده و ایمن باشد.
✅ ظروف حاوی مواد شیمیایی روی سطوح غیرقابل نفوذ نگهداری شوند (به عنوان مثال سطوحی که با اپوکسی پوشیده شدهاند).
✅ محوطه باید دارای تهویه مناسب باشد.
✅ دوش ایمنی و ایستگاه شست و شوی چشم در فاصله نزدیک به آنها وجود داشته باشد.
✅ در این مکانها محدودیتهایی برای خوردن، آشامیدن و سیگار کشیدن تعریف کنید.
✅ تجهیزات مناسب برای مهار آتش (مانند کپسولهای آتشنشانی) را در دسترس قرار دهید.
✅ تجهیزات مناسب برای مهار آتش (مانند کپسولهای آتشنشانی) را در دسترس قرار دهید.
✅ علائم نشان دهنده استفاده از وسایل حفاظت فردی (PPE) هنگام کار باید در مکانهای در معرض دید نصب شوند.
✅ راهروها و مسیرهای عبور لیفتراک در انبارها باید به وضوح مشخص شده باشند.
✅ مواد ناسازگار باید در محلهای جداگانه قرار داده شوند.
✅ مواد قابل اشتعال باید در محلهایی ذخیره شوند که کاملا دور از حرارت و گرما باشند.
✅ ارتفاع ظروف حاوی مواد شیمیایی که روی هم چیده شدهاند، نباید بیشتر از سه متر باشد.
✅ تعداد گالنهایی که روی هم چیده شدهاند نباید از سه گالن بیشتر باشد و ترجیحا آنها را با پالت از هم جدا کنید.
با رعایت نکات ایمنی مربوط به نگهداری مواد شیمیایی مختلف، میتوانید از بروز چنین حوادثی در آزمایشگاهها جلوگیری کنید. در ادامه به بررسی چند مطلب مهم در ارتباط با روشهای نگهداری مواد شیمیایی خواهیم پرداخت.
مشخص کردن مواد شیمیایی ناسازگار و آموزش دادن نحوه صحیح تفکیک آنها از یکدیگر
نگهداری مواد شیمیایی ناسازگار و تفکیک مناسب آنها از یکدیگر، مسئلهای حائز اهمیت است. باید بدانید که کدام مواد شیمیایی در صورت مخلوط شدن یا در تماس بودن با یکدیگر، به شدت واکنش میدهند.مخلوط شدن مواد ناسازگار یا تماس آنها با یکدیگر، معمولا بر اثر نشت ظروفی است که مواد در آنها نگهداری شدهاند و همین مسئله باعث میشود که واکنشهای شیمیایی خطرناکی میان آنها رخ دهد.مواد شیمیایی که هنگام مخلوط شدن با یکدیگر گرما و فشار زیادی تولید میکنند، جزو مواد ناسازگار محسوب میشوند و ممکن است به شدت با هم واکنش دهند یا حتی در بعضی موارد اختلاط این مواد سبب انفجار خواهد شد. این مواد باید در ظروف جداگانه و در محلهای متفاوتی نگهداری شوند.
نگهداری بر اساس سازگاری شیمیایی
شرکتهای سازنده مواد شیمیایی معمولا به همراه محصول خود یک برگه راهنمای ایمنی ارائه میدهند. مطمئنترین راه برای بررسی ناسازگاری مواد، مراجعه به برگه اطلاعات ایمنی (SDS) مخصوص هر ماده شیمیایی است. SDS برگهای است که در آن مواد شیمیایی در دستههای مختلفی طبقهبندی شدهاند و در قسمت واکنشگرها موادی که با هم سازگار نیستند ذکر شده است.