وسواس فکری عملی یا اختلال وسواسی جبری (Obsessive compulsive disorder) نوعی اختلال روانی است که افراد مبتلا به آن را وادار به انجام بعضی از کارها در دفعات تکراری میکند (وسواس عملی) یا باعث میشود که افکاری ناخواسته مدام در سرشان تکرار شود (وسواس فکری). بسیاری این بیماری را با اختلال شخصیت وسواسی اجباری (OCPD) اشتباه میگیرند.
نمونهای از رفتارهای وسواسگونه
▪️ برای مثال، افراد مبتلا به چنین وسواسی باید حتماً به دفعاتی مشخص با شما دست بدهند و اگر بهجای ۳ بار که در ذهن دارند، ۲ بار دست بدهند، دچار احساس بدی میشوند.
▪️ به عنوان مثالی دیگر، افراد مبتلا به وسواس فکری عملی بعد از تماس جسمی آلوده باید چندینوچند بار دستهایشان را بشویند و این اقدام برای خودشان هم ناخوشایند است اما نمیتوانند در برابر آن مقاومت کنند.
شاید فکر کنید که همه آدمها تاحدی دچار وسواس هستند؛ بله! این درست است اما مبتلایان به وسواس فکری عملی واکنشهای متفاوتی نسبت به عموم افراد طبیعی دارند. افکار و رفتارهای وسواسگونه در آنها:
▪️ دستکم ۱ ساعت از زمانشان در طول روز را به خود اختصاص میدهد.
▪️ از کنترلشان خارج است و مجبور به پیروی از آنها هستند.
▪️ هرگز خوشایند نیستند و باعث ناراحتی و عذابشان میشوند.
▪️ در کار، زندگی و روابط اجتماعیشان اثرات منفی میگذارند
انواع وسواس فکری عملی چیست؟
▪️ وسواس شک و تردید؛ در این نوع از وسواس، فرد مدام شک میکند که کاری را انجام داده یا خیر. برای مثال، مدام زیر گاز را چک میکند تا حتماً خاموش باشد. در قفلکردن دربها وسواس به خرج میدهد یا مدام تردید و ترس دارد که نکند باردار باشد یا به بیماری خاصی مانند اسکیزوفرنی دچار شده باشد.
▪️ وسواس پاکی و نجسی؛ در وسواس تمیزی هم فرد مدام با خود فکر میکند که آیا به اندازه کافی بهداشت را رعایت کرده یا خیر. چنین بیماری نگران آلودگیها است و همین موضوع باعث میشود که واکنشهای غیرعادی در زمینه نظافت و تمیزی از خود بروز بدهد.
▪️ وسواس تقارن؛ بیماران مبتلا به این نوع از اختلال هم مدام دچار وسواس ایجاد تقارن و ترتیب در چیدمان وسایل مختلف هستند. از نظر آنها، همهچیز باید در نظمی مشخص، با ترتیبی معین و به شکلی متقارن در کنار هم قرار بگیرند.
▪️ نشخوار فکری و افکار مزاحم؛ افکاری مدام در ذهن مبتلایان به وسواس فکری عملی تکرار میشود. بعضی از این افکار خشن یا بسیار آزاردهنده هستند.
▪️ ابتلا به بیماریهای روانی مثل اختلال شخصیت وابسته
بسیاری از مبتلایان به وسواس میدانند که افکار و رفتارشان طبیعی نیست. الگوهای رفتاری و وسواسی که در زندگیشان وجود دارد، برایشان خوشایند نیست اما از آنجا که با ترک وسواسهای همیشگی، احساسات نامطلوبی به سراغشان میآید، بعد از تلاش برای ترک، دوباره رفتارهای وسواسگونهشان بازمیگردد.
🔸 فرد مبتلا مدام نگران این است که آسیبی به او یا عزیزانش وارد شود.
🔸 نسبت به پلکزدن، نفسکشیدن و حسهای مختلف بدنش مدام آگاه است و در واقع، این موارد را همیشه حس میکند.
🔸 بیدلیل به این میاندیشد که شریک عاطفیاش به او خیانت خواهد کرد.
از جمله رفتارهای توأم با وسواس باید به موارد زیر اشاره کنیم. مبتلایان به وسواس فکری عملی معمولاً:
🔸 کارهای مختلف را با الگو و نظموترتیبی مشخص در دفعات معین انجام میدهند.
🔸 اشیا و چیزهای مختلف را که چند عدد مشابه از آنها وجود دارد، مدام میشمارند؛ مثلا پلههای یک ساختمان یا درها را.
🔸 از دستدادن با دیگران، استفاده از توالتهای عمومی یا لمسکردن دستگیره درها واهمه دارند.
علائم وسواس فکری عملی چیست؟
نشانههای ابتلا به وسواس گاهی فقط در افکار فرد مبتلا وجود دارد و به شکل وسواس ذهنی است و گاهی هم در رفتارش. در بعضی موارد هم در هر دو علائمی از این اختلال بروز میکند. افکار وسواسگونه مدام تکرار میشوند و باعث بروز اضطراب و استرس در فرد هستند.
برای رهایی از چنین افکاری، مبتلایان به وسواس فکری عملی مجبور میشوند، دست به انجام اقدامات و رفتارهایی بزنند که از الگوهایی ثابت و تکراری پیروی میکنند. از جمله نشانههای این اختلال باید به موارد زیر هم دقت کنید:
🟠 ترس از آلودهشدن و بیماری.
🟠 چککردن خاموشی گاز یا چراغها.
🟠 نیاز بیش از حد به ایجاد نظم و ترتیب.
🟠 وسواس گناه یعنی ترس از ارتکاب به گناه.
🟠 وسواس بیماری و ترس از ابتلا به بیماریها.
🟠 تکرار ذکرهای مذهبی یا جملات و کلماتی مشخص.
🟠 واهمه از موقعیتهایی که با عدم قطعیت همراهاند.
🟠 فکرکردن ناخواسته درباره موضوعاتی مانند مذهب یا سکس ناخوشایند.
🟠 افکار آزاردهنده و وحشتناک درباره اینکه کنترل خود را از دست میدهند و به دیگران یا خود آسیب میزنند.
اگر به رفتار مبتلایان به وسواس دقت کنید، الگوهایی تکراری مانند شستوشوی زیاد دستها، پیروی از مسیری معین و مشخص برای پیشبرد کارهای مختلف و نیاز زیاد برای تأییدشدن را میبینید.
او سی دی (ocd) بیشتر در نوجوانی یا ابتدای جوانی بروز پیدا میکند اما امکان وقوعش در دوران کودکی هم وجود دارد. نشانههای وسواس نوجوانان به تدریج شروع میشود و در طول زندگی از شدتشان کم یا زیاد میشود. نوع این وسواسها هم در گذر عمر تغییراتی میکند.
معمولاً در شرایطی که استرس افراد بیشتر میشود، علائم وسواسشان هم شدت بیشتری پیدا میکند. درمان این اختلال که معمولاً تا انتهای عمر با شدت و شکلهای مختلف با فرد همراه است، زمان زیادی میطلبد.
علت وسواس فکری عملی چیست؟
🔵 زیستشناسی؛ وسواس میتواند در نتیجه تغییرات طبیعی یا عملکردهای مغزی رخ بدهد.
🔵 اختلال وسواس ژنتیکی؛ احتمال ژنتیکیبودن وسواس وجود دارد اما هنوز مشخص نیست که چه ژنهایی باعث وقوعش میشوند.
🔵 یادگیری؛ ترسها و رفتارهای وسواسگونه میتوانند در نتیجه مشاهده رفتار مشابه افراد خانواده یا نزدیکان در فرد شکل بگیرند.
افرادی که چنین مبتلایانی در منزل دارند، معمولاً بیشتر ازدیگران در معرض دچارشدن به وسواس هستند. وقوع رخدادهای پراسترس در زندگی هم از عواملی است که احتمال ابتلا به وسواس فکری عملی را تشدید میکند. اگر فردی به اختلالات روانی دیگر مانند استرس، اضطراب و افسردگی هم دچار باشد، امکان اینکه وسواس فکری عملی به سراغش بیاید، قوت میگیرد. این رفتار در معتادان به مواد مخدر و کسانی که تیک عصبی دارند هم دیده میشود.
