از زمانی که انسان به فکر تامین امنیت خود و حفاظت از داراییهایش افتاد، صنعت کلید سازی شروع شد. به تدریج استفاده از قفل و کلید به قدری رایج شد که این اشیا روی فرهنگ و باورهای مردم هم تاثیر گذاشتند.
برای اماکن متبرکه قفلهایی ساخته میشد که به عناوین و تصاویر مذهبی مزین بودند و انسان در نظر داشت که میتواند از قفل برای زیبایی بیشتر هم استفاده کند. از معروفترین این قفلها میتوان به قفل خانه کعبه در شهر مکه اشاره کرد که توسط حاج عبدالوهاب ریاحی چالشتری (معروف به حاج عبدالله ) ساخته شده است.
قفل و کلیدهای اولیه، بسیار ساده بودند؛ اما با گذر زمان، قفلهای پیشرفتهتر و یراق آلات درب بهتری ساخته شدند که از کیفیت و ایمنی بالاتری برخوردار بودند. بعدها حس زیباییشناسی انسان به کمک او آمد و قفلها کارکرد تزیینی هم پیدا کردند.
شروع کلید سازی در ایران و جهان
معمولا در دنیای باستان از چوب برای ساخت قفل استفاده میشد. اما بعدها با کشف فلز، کلیدسازی وارد مرحله جدیدی شد و قفلها شکل و شمایلی جدید پیدا کردند.
باستانشناسان قدمت استفاده از قفل و کلید را به دو هزار سال قبل از میلاد مسیح نسبت میدهند. در آن زمان ساکنان مصر و بینالنهرین برای حفاظت از خزانه، انبارهای گندم و پرستشگاههای خود از قفل استفاده میکردند. با این حال، دقیقا مشخص نیست که قفل اولین بار توسط کدام تمدن باستانی ساخته شده است.
در ایران هم هزاران سال است که مردم با قفل و کلید آشنایی داشته و از آنها برای حفظ امنیت استفاده میکنند. شواهد تاریخی نشان میدهد که تاریخچه کلیدسازی در ایران به 1800 سال قبل از میلاد مسیح برمیگردد.
پروفسور رومن گیرشمن در چغازنبیل شوش یک قفل کلونی سنگی یافته که قدمت آن به 1300 سال قبل از میلاد برمیگردد. به گفته گیرشمن، این قفل با بست فلزی به یک درب چوبی وصل میشده است.
در موزه ایران باستان پیکرهای از یک شیر نشسته نگهداری میشود که از شوش به دست آمده است. در این پیکره سوراخی وجود دارد که احتمالا محل عبور یک چوب یا فلز بوده است. به اعتقاد باستانشناسان، این پیکره با شیری که در سمت دیگر دروازه قرار داشته، یک قفل کلونی را تشکیل میدادند.
در تپه سیلک کاشان هم کارشناسان موفق به یافتن دستبندی شدهاند که برای اتصال قطعات آن از نوعی بست استفاده شده است.
چالشتر، مرکز کلیدسازی در ایران
چالشتر، یکی از مشهورترین مراکز قفلسازی در ایران است. این منطقه در گذشته در فاصله هفت کیلومتری شهرکرد قرار داشته است. اما در حال حاضر به دلیل گسترش شهرنشینی، در شهرکرد ادغام شده است.
از دوران صفوی در این منطقه صنعت قفلسازی رواج داشته است. گفته میشود که یکی از خوانین چالشتر در شهر اصفهان این صنعت را آموخته است. سپس با تغییراتی که در قفل اصفهان ایجاد کرده، موفق به طراحی یک قفل زیبا و مستحکم شده است.
قفلهای چالشتر از نوع قفلهای لولهای هستند. به طوریکه، لولههای فولادی، بدنه این قفلها را تشکیل میدهند. هر کدام از این قفلهای دستساز فقط با کلید مخصوص به خود باز میشود. در دهه 1330، بیش از 30 نفر در این منطقه به قفل سازی مشغول بوند.