اصولاً باید توجه داشت که استفاده از یک نوع ماده غذایی به تنهایی نمی تواند تمام احتیاجات دام را برطرف کند، چون از طرفی حجم شکمبه ودستگاه گوارش حیوان محدود است واز طرف دیگر بدن حیوان به مجموعه ای از مواد غذایی احتیاج دارد. این مجموعه مواد غذایی را جیره غذایی می نامند که باید برحسب احتیاجات نگهداری واحتیاجات تولید حیوان ونوع مواد غذایی وبا توجه به جنبه های مالی آن تهیه و تنظیم گردد.
باید توجه داشت که برخی از مواد غذایی برای دسته ای از دامها می تواند غذایی کامل باشد، درصورتی که برای گروهی دیگر این طورنیست. مثلاً شیر برای گوساله شیرخوار غذای کاملی است ولی ازیک سن معین به بعد این غذا به تنهایی نمی تواند تمام احتیاجات حیوان را برآورده سازدویا میش ها دردوره بارداری به مواد غذایی بیشتری احتیاج دارند. غذای نامناسب وناکافی اثرات نامطلوب روی میش ها و بره ها می گذارد، زیرا احتیاجات غذایی جنین ازطریق غذای مادر تامین می گردد وکمبود مواد غذایی مخصوصاً دراواخر دوره آبستنی موجب تولید بره های لاغر وضعیف می گردد وخوراک مناسب باعث رشد سریع بره ها یا گوساله ها می شود. همچنین درپرواربندی، دامها احتیاج به غذاهای متراکم و مقوی دارند تا اضافه وزن آنها مقرون به صرفه اقتصادی باشد.
انواع جیره غذایی
به طوراجمال به مجموعه مواد غذایی که یک حیوان درطول یک شبانه روز کامل دریافت می کند جیره اطلاق می شود. به طور عمومی جیره ها برسه نوع پایه ریزی می گردند که بسته به نوع و جنس و… دامها متغیر است.
۱- جیره نگهداری: اگر حیوانی هیچ نوع تولید وافزایش یا کاهش وزنی نداشته باشد ، جیره آن براساس نیاز روزانه حیوان تعیین می گردد که به آن جیره نگهداری گفته می شود.
۲- جیره آبستنی: چنان که از عنوان آن مشخص است این جیره برای دامهای ماده آبستن درنظر گرفته می شود که برحسب اینکه درچه ماهی از حاملگی هستند جیره آنها تنظیم می شود .
۳- جیره تولید: این جیره نیز بر اساس تولیدات دام(شیر، گوشت ، پشم و…)تنظیم می گردد.
کنسانتره یا غذای متعادل چیست؟
همان طور که اشاره شد دام برای تولید مناسب به مجموعه ای از مواد غذایی نیاز دارد وبدیهی است که تمامی مواد غذایی مورد نیاز دریک نوع علوفه بطور کامل یافت نمی شود لذا برای برطرف کردن این کمبود ها تعدادی از مواد غذایی با یک ترکیب معین ومقدار مشخص پس ازآسیاب کردن با هم مخلوط وخوراک فشرده شده جدیدی که اصطلاحاً کنسانتره نامیده می شود تولید می گردد تا حداقل نیاز واحتیاجات نگهداری وتولید را دردام تامین نماید. به عبارت دیگر کنسانتره یا غذای متعادل ترکیبی از تعدادی مواد غذایی است که قادر است همه عناصر ومواد ضروری بدن دام را به اندازه کافی تامین کند.
اصول تهیه جیره متعادل یا کنسانتره
۱- جیره متعادل باآگاهی ازمیزان احتیاجات دام و ترکیب مواد مغذی تشکیل دهنده آن تهیه می گردد.
۲- جیره متعادل به مقدار کافی انرژی وپروتئین مورد نیاز دام را تامین می کند.
۳- جیره متعادل خوش خوراک ودارای قابلیت هضم بسیار بالا می باشد.
۴- جیره متعادل دارای کلیه عناصر معدنی و ویتامین های مورد احتیاج دام به میزان مورد نیاز می باشد.
۵- جیره متعادل عاری ازعناصر مضر و مواد سمی برای بدن دام می باشد.
۶- قیمت تمام شده جیره متعادل از نظر اقتصادی قابل برگشت بوده، به عبارت دیگر قیمت جیره از قیمت موادی که دام تولید می کند، کمتر بوده و سود کافی را برای دامدار عاید می کند.
۷- جیره متعادل یا کنسانتره، مطابق اصول بهداشتی تهیه شده و به سلامت دام خللی وارد نکرده وبویژه طعم و بوی شیر وگوشت رانامطلوب نمی سازد.
نکات مهم درمصرف کنسانتره
اگر چه مصرف کنسانتره توصیه می شود ، اما باید توجه دامداران عزیز را به این نکات که از اهمیت ویژ ه درتغذیه دام برخوردارند جلب نمائیم:
۱- چنانچه کنسانتره دامی برای اولین بار جهت تغذیه دام نشخوارکننده قرارگیرد، باید بصورت آهسته وبتدریج به جیره غذایی دام افزوده شود تا جایگزین مواد خوراکی قبلی گردد.(حداقل ۲ هفته)
۲- درگوسفندان به دلیل حساسیت بیشتری که به تغییر ناگهانی جیره غذایی دارند، تغییر جیره باید آهسته تر و در زمان طولانی تری انجام یابد. درمواردی که ضروریست تغییرات جیره سریعاً اعمال گردد، باید از واکسن آنتروتوکسمی استفاده نمود. این واکسن زمانی که حیوان از اصطبل برای چریدن علف سبز به دشت انتقال می یابد تزریق می شود.
۳- درابتدای تغذیه با کنسانتره، مقداری کاهش درتولید شیر و یا توقف رشد روزانه دام مشاهده می گردد. این مسئله امری طبیعی بوده و ناشی از تغییر جیره خوراکی می باشد. اگر تغییرات تدریجی باشد این مورد هم مشاهده نمی شود. درصورت تداوم مصرف خوراک جدید یا عادت یافتن دستگاه گوارش دام، این تغییرات برطرف شده و تولیدات دام اندک اندک رو به فزونی خواهد گذاشت.
۴- به طور کلی درپرواربندی بخصوص درگوساله های پرواری، برای افزایش وزن روزانه ۱۵۰۰-۱۲۰۰ گرم، ۸۰-۷۰ درصد جیره، کنسانتره و مابقی علوفه خشبی است.
۵- با افزایش توان ژ نتیکی گاو برای تولید شیر هرقدر تولید بالاتر برود، مقدار خوراک کمتری برای هرکیلوگرم شیر لازم است.
۶- معمولاً جیره گاو شیری از ۴۰% علوفه و ۶۰% کنسانتره تشکیل می شود.
۷- از نظر رطوبت، هرسه کیلو سیلوی ذرت تقریباً برابر با یک کیلو علوفه خشک می باشد. بنابراین پیشنهاد می گردد درصورتی که ذرت سیلو شده وجود ندارد، به جای هر سه کیلو سیلوی ذرت علوفه ای ۵/۱-۱ کیلوگرم به میزان علوفه خشک جیره افزوده شود.
۸- چون مصرف بیش از اندازه مواد کنسانتره ای به تنهایی ممکن است به سلامتی دامها صدمه بزند، بنابراین سعی کنید همیشه کنسانتره را با علوفه های خشبی به دام بدهید.
۹- درمزارع پرواربندی گوسفند نیز با توجه به سن و میزان رشد روزانه گوسفندان می توان مقدار کنسانتره مصرفی را بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ گرم درنظر گرفت و متناسب با رشد و سن دام تا مرز یک کیلوگرم افزایش داد.
۱۰- چون کنسانتره های تولیدی برای دامهایی با تولیدات مختلف ونیاز های متفاوت تهیه شده، توصیه می شود از کنسانتره ای که دارای نزدیک ترین مشخصات به نیاز غذایی دام مورد پرورش شماست استفاده نمائید.
۱۱- توصیه می شود درماههای سرد سال درجیره های مصرفی ا زمقداری ملاس چغندر ویا نیشکر برای تامین کسری انرژی مورد نیاز دام استفاده شود، اما میزان آن ازحد متعارف بیشتر نشود.
۱۲- برای جبران کمبود مواد معدنی جیره، همچون کلسیم و فسفر از سنگ نمک و آجرهای مکمل معدنی لیسیدنی درآخورهای دام بهره گیری شود.