فرآورش نفت خام شامل مراحل مختلفی است که در بخشهای گذشته به تعدادی از آنها اشاره شد، اینک دیگر مراحلی که در فراورش نفت خام و همچنین گاز مورد توجه قرار می گیرند به اختصار بیان می شود.
جداکنندهی API
یک حوضچهی بتونی مجهز به همزن با پوشش فلزی است که دیوارههایی در آن تعبیه شده و نفت موجود در پساب توسط یک پاروی ناودانی شکل از آن جدا میشود.
فیلتر پساب
پساب خروجی جدا کنندهی API توسط پمپ به درون فیلتر فرستاده میشود. فیلترهای موجود در شرکت ملی مناطق نفتخیز همه از نوع شنی (Nutshell) بوده، از چند لایه آنتراسیت، گارنت و شن با اندازهی ذرات معین تشکیل شدهاند و هرچند ساعت یکبار، جریان از فیلتر به یدک آن منتقل شده، فیلتر توسط جریان آب شیرین شسته (Back Wash) میشود. اندازهی ذرات جامد در خروجی فیلتر کوچکتر از 10 میکرون است. پساب خروجی فیلتر در مخزن پساب جمع شده، توسط پمپ در چاه تزریق و در مواقع اضطراری که امکان تزریق پساب در چاه وجود ندارد پساب به گودال تبخیر فرستاده میشود.
چاه تولید گاز (Gas Production well)
این چاهها برای برداشت گاز از مخازن گازی و با هدف فرآورش آن در پالایشگاهها، مصرف صنعتی و شهری و یا تزریق در میدان نفتی حفر میشوند.
وسایل نصب شده روی چاههای گازی
1- شیر ایمنی درون چاه (sub surface safety valve)
2- شیرهای جانبی (side valves)
3- شیرهای اصلی تحتانی (Bottom main valve)
4- شیرهای اصلی فوقانی (Top main valve)
5- شیر ایمنی سطحی (Surface safety valve)
6- شیر گوشهای (Side outlet valve)
7- شیر عمقی (Dipping valve)
8- لولهی خم (Swept bend)
فرآیند تزریق گاز
از زمان اکتشاف نفت در مناطق نفتخیز جنوب کمتر از یکصد سال میگذرد و بیشتر مخازن نفتی این شرکت در نیمهی دوم عمر خود قرار گرفتهاند. به همین دلیل حفظ توان تولید و افزایش ضریب بازیافت با در نظر گرفتن معیارهای صیانتی، مهمترین دغدغهی شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب محسوب میشود. بر مبنای مطالعات و تحقیقات آزمایشگاهی انجام شده در زمینهی روشهای مناسب افزایش بازیافت ذخایر نفت در مخازن کربناتهی جنوب غرب ایران، تزریق گاز مناسبترین روش تشخیص داده شده است.
عملیات تزریق گاز در مخازن این شرکت با هدف تثبیت فشار یا افزایش فشار ستون نفت مخزن صورت میگیرد و این درحالی است که اجرای پروژههای تزریق گاز، علاوه بر افزایش بازیافت نفت از مخازن، باتوجه به هدفهای یاد شده عامل اصلی کاهش مشکلات عملیاتی بهرهبرداری از چاهها نیز به شمار میآید.
عملیات تزریق گاز در مناطق نفتخیزجنوب از سال 1355 شروع شده است و هماکنون در 9 مخزن میدان هفتکل، گچساران، لب سفید، مارون، کرنج، بی بی حکیمه، پارسی، کوپال و رامشیر گاز تزریق میشود.
فرآیند کارخانههای گاز و گاز مایع
گازهای غنی جدا شده از نفت خام (گاز همراه) در واحدهای بهرهبرداری توسط خطوط لوله به کارخانههای گاز و گاز مایع منتقل میشود. گازهای غنی در ابتدا از مخزن جدا کنندهی مایعات و فیلترهای گازی عبور میکند تا ترکیبات نفتی یا مواد جامد همراه گازها جدا شوند. این گازها سپس وارد مبدل حرارتی گاز گرم شده و ضمن عبور از میان لولههای این مبدل با گاز سبک خروجی از کارخانهی تبادل حرارت داده و خنک میشود. با خنک شدن گاز، مقدار قابل توجهی از بخار آب به مایع تبدیل میشود. گاز پس از این مرحله به مخزل جداکنندهی آب وارد شده و مایعهای حاصل از آن جدا و تخلیه میشود. گاز غنی پس از مخزن جدا کنندهی آب وارد مبدل حرارتی گاز سرد و با گاز سبک تولیدی کارخانه تبادل حرارت کرده و بیشتر سرد میشود.
گاز پس از عبور از این مبدل وارد چیلر شده و با پروپان مایع تبادل حرارت میکند. پروپان با تبخیر شدن، دمای گاز در حال عبور از درون لولههای مبدل را به زیر صفر کاهش میدهد. (حدود 29 تا C ْ 30) با سرد شدن گاز در این مبدلها نه تنها مقداری از گاز تبدیل به مایع میشود بلکه قسمت اعظم بخارهای آب در گاز نیز میعان مییابد. برای جلوگیری از تشکیل هیدرات در این مبدلها قبل از هر مرحله خنک شدن گاز، مایع ضد یخ (محلول منو اتیلن گلایکول) به گاز ورودی به مبدلها تزریق میشود. مخلوط گاز، مایعات گازی و محلول گلایکول که آب میعان یافته را جذب کرده پس از خروج از چیلر وارد مخزن جداکننده ی سه فازی مایعات گازی شده و در آن گازهای سبک، مایعات گازی و محلول گلایکول از یکدیگر جدا میشوند.
گاز سبک پس از انتقال سرما در مبدلهای حرارتی گازهای سرد و گرم به مبادی مصرف (شرکت ملی گاز یا یکی از مجتمعهای پتروشیمی) ارسال و یا در مخازن نفتی تزریق میشود. مایعات گازی و محلول اتیلن گلایکول نیز براساس تفاوت وزن مخصوص، از هم جدا میشوند. محلول اتیلن گلایکول برای تغلیظ مجدد به واحد احیاء گلایکول ارسال و مایعات گاز نیز برای تثبیت، وارد برج متانزدا میشوند؛ در این برج ترکیبات سبک مایعات گازی (که بیشتر آن متان است) از آن جدا میشود.