روغن موتور جز حیاتی برای عملکرد مناسب و طول عمر موتورهای احتراق داخلی است، خواه در خودروها، کامیونها، موتورسیکلتها به کار رود یا سایر ماشینآلات مانند ماشین چمنزنی و موتور ژنراتورها. در موتورها قطعاتی وجود دارد که در مقابل یکدیگر حرکت میکنند و اصطکاک بین قطعات با تبدیل انرژی جنبشی به گرما سبب میشود نیروی مفید هدر رود. نتیجه میتواند راندمان پایینتر و تخریب موتور باشد. بنابراین در کلام ساده میتوان گفت روغنکاری مناسب باعث کاهش مصرف سوخت، قدرت تلف شده و افزایش طول عمر موتور میشود.
✔️ روغن موتور چیست؟
اجازه دهید ابتدا به تعریف روغن موتور بپردازیم. از نظر فرمولاسیون شیمیایی، این ترکیبات از روغنهای پایه تقویت شده همراه با افزودنیهای مختلف و بهبود دهندههای شاخص ویسکوزیته تشکیل شدهاند. از نظر کارکرد، وظیفه آنها این است که موتور را از لجن و دترجنتها (شویندهها) تمیز کنند. همچنین اسیدهای ناشی از اکسیداسیون را خنثی کرده که نتیجه بهبود آببندی رینگهای پیستون و خنککردن موتور است. روغن موتور میتواند معدنی یا مصنوعی باشد و بسته به این موضوع آنها میتوانند ترکیبات متفاوتی از نفت خام تصفیه شده یا پلیمرهای تولید شده در آزمایشگاه داشته باشند.
✔️ روغن موتور معدنی و مصنوعی
روغن موتور معدنی از نفت خام ساخته میشود. نفت خام پس از استخراج و انتقال به یک پالایشگاه، چندین فرآیند پالایشی را طی میکند تا برخی ناخالصیها حذف شود. این نوع از روغنها از هیدروکربنها (اکسیژنه یا غیر اکسیژنه) تشکیل شدهاند، اما ممکن است حاوی ترکیباتی مانند گوگرد یا نیتروژن نیز باشند. پس از پردازش، مواد افزودنی به روغن موتور به اصطلاح معدنی اضافه میشود تا عملکرد آن بهبود یابد.
روغن مصنوعی را میتوان به صورت شیمیایی در آزمایشگاه ایجاد کرد، اما میتواند از نفت تصفیه شده نیز تهیه شود. پالایش روغن مصنوعی فرآیند پیچیدهتری نسبت به روغن معدنی است. در این فرآیند ساختار مولکولهای هیدروکربن اصلاح میشود و در نهایت بهترین آرایش مولکولی به دست آمده حفظ میشود. افزودنیهای زیادی نیز به روغنهای مصنوعی اضافه میشوند. روغن موتور به اصطلاح مصنوعی روغنی با کیفیت بالا در نظر گرفته میشود که خالصتر است و عملکرد بالاتری نسبت به روغن موتور معدنی دارد.
✔️ افزودنیها
برای اطمینان از کیفیت، عملکرد و طول عمر روغن موتور مواد افزودنی هم به روغنهای معدنی و هم به روغنهای مصنوعی اضافه میشود. افزودنیها باید با روغن پایه مخلوط شوند تا به طور موثر عمل کنند. نسبت مواد افزودنی در روغن پایه میتواند تا 20٪ باشد. این ترکیبات اجزای محلول در روغن هستند که به روغن خواص اضافی میدهند که قبلاً نداشته است. هدف استفاده از افزودنیها در روغن موتور عبارت است از:
بهبود عملکرد سطوح برای مثال جلوگیری از سایش و خوردگی
محافظت از روغن برای مثال افزودنیهای ضد کف برای جلوگیری از کف و ورود اکسیژن
بهبود کیفیت روغن برای مثال بهبوددهنده شاخص ویسکوزیته
✔️ انواع افزودنیها و نقش آنها در روغن موتور
افزودنیهای بازدارنده اکسیداسیون: با گذشت زمان روغن موتور اکسید میشود. در این شرایط قطعات موتور به طور ناکارآمدی روغنکاری میشوند. به همین دلیل است که روغن موتور باید به طور منظم تعویض شود. با این حال، افزودنی بازدارنده اکسیداسیون فرایند اکسیداسیون را کند کرده و طول عمر روغن موتور را بهبود میبخشد.
مواد افزودنی شوینده یا دترجنت: ویژگی اصلی این دسته از افزودنیها حذف رسوبات و ریز ذراتی است که هنگام استفاده از وسیله نقلیه روی سطوح ایجاد میشود. این افزودنیها از چسبیدن آلایندهها به اجزا، به ویژه اجزای داغ مانند پیستون یا رینگ پیستون جلوگیری میکنند.
مواد افزودنی دیسپرسکننده: دیسپرسنتها افزودنیهایی هستند که آلاینده را در حالت سیال معلق نگه میدارند. یه عبارتی به عنوان یک حلال عمل میکنند که در حفظ تمیزی روغن و جلوگیری از تشکیل لجن موثر است. بنابراین از تجمع رسوب بر روی قطعات موتور جلوگیری کرده و رسوبات به فیلتر روغن منتقل میشوند.
افزودنیهای ضدکف: استفاده از افزودنیهای شوینده میتواند روی سطح روغن کف ایجاد کند. این کار از روغنکاری صحیح قطعات موتور توسط روغن جلوگیری میکند. افزودنی ضدکف برای جلوگیری از این اتفاق استفاده میشود.
افزودنیهای ضدسایش: اینها افزودنیهای اصلاحکننده اصطکاک نیز نامیده میشوند. افزودنیهای ضدسایش لایهای از روغن جامد اضافه میکنند که به محض راهاندازی خودرو، موتور را روانکاری میکند؛ بنابراین از اصطکاک بین قطعات جلوگیری میکند. این افزودنی بیشتر در روغنهای معدنی استفاده میشود.
مواد افزودنی بازدارنده خوردگی: موتور از قطعات فلزی که به زنگزدگی حساس هستند ساخته شده است. مواد افزودنی ضدخوردگی قطعات را از زنگزدگی محافظت میکند.
اصلاحکنندههای شاخص ویسکوزیته: این افزودنیها تفاوت ویسکوزیته بین روغن سرد و روغن داغ را کاهش میدهند.
افزودنیهای ضدیخ: این افزودنیها با تغییر دمای سخت شدن روغن به سازگاری روغنهای موتور مختلف با محیط خود کمک میکنند. آنها به عبارتی سیالیت روغن سرد را افزایش میدهند.
✔️ کارکرد روغن موتور چیست؟
کاهش اصطکاک و سایش: رایجترین و ضروریترین عملکرد روغن موتور به حداقل رساندن اصطکاک و سایش بین قطعات است. روانکنندهها یک لایه روغن روی سطوح فلزی تشکیل میدهند تا اصطکاک را کاهش دهند. کاهش اصطکاک از گرم شدن و سایش بر روی سطوحی مانند یاتاقان موتور جلوگیری میکند.
تمیز نگهداشتن: تمیز نگه داشتن قطعات موتور یکی دیگر از وظایف اصلی روغن موتور است. برای حفظ پاکیزگی داخلی، روغن موتور آلایندهها را در سیال معلق میکند و از چسبیدن آلایندهها به اجزای موتور جلوگیری میکند. روغنهای پایه به کار رفته در این محصولات دارای درجه حلالیت متفاوتی هستند که در ایجاد پاکیزگی داخلی موتور نقش دارند. منظور از حلالیت توانایی یک سیال برای حل کردن آلایندههای جامد، مایع یا گاز است.
خنک کردن: کاهش اصطکاک گرما را در قطعات متحرک به حداقل میرساند و این امر دمای عملکرد کلی تجهیزات را کاهش میدهد. روانکنندهها همچنین گرما را از سطوح تماس جذب و آن را به مکانی برای پراکندگی ایمن مانند مخزن روغن منتقل میکنند. قابلیت انتقال حرارت به ویسکوزیته روغن پایه بستگی دارد. روغنهای سبکتر تمایل دارند گرما را با سهولت بیشتری منتقل کنند.
ایجاد مهر و موم: روغن موتور در مکانهایی مانند محفظه احتراق به عنوان یک مهر و موم دینامیک عمل میکند. این ویژگی کمک میکند تا حلقههای پیستون در برابر دیواره سیلندر محکم بمانند تا از آلودگی روغن توسط گازهای خروجی داغ جلوگیری شود و فشردهسازی موتور به حداکثر برسد. یک مهر و موم خوب همچنین به جلوگیری از خروج روغن از محفظه احتراق کمک میکند که در کاهش مصرف روغن نقش دارد.
کاهش شوک: یکی دیگر از وظایف اصلی روغن موتور، مهار ضربه شوک مکانیکی است. یک فیلم روانکننده قوی میتواند در برابر پارگی مقاومت کند. با کاهش ضربه مکانیکی به قطعات، سایش و نیروهای آسیبرسان به حداقل میرسد و طول عمر کلی قطعه افزایش مییابد. یک مثال عالی از شوک میرایی روغن موتور در جعبه دنده موتور سیکلت است. اگر روغن ویسکوزیته خود را از دست بدهد و نتواند یک لایه قوی و ضخیم روی دندهها تشکیل دهد، میتواند منجر به تعویض با صدای بلند و نامرتب شود که این مطلوب هیچ رانندهای نیست.
جلوگیری از خوردگی: یک روغن موتور خوب باید توانایی جلوگیری یا به حداقل رساندن خوردگی اجزای داخلی را داشته باشد. برای انجام این کار روغن یا از نظر شیمیایی محصولات خورنده را خنثی میکند یا مانعی بین اجزا و مواد خورنده ایجاد میکند.
انتقال انرژی: از آنجایی که روانکنندهها تراکمناپذیر هستند، میتوانند به عنوان یک واسطه انتقال انرژی مانند تجهیزات هیدرولیک یا بالابرهای سوپاپ در موتور خودرو عمل کنند. سیستمهای زمانبندی متغیر سوپاپ در بسیاری از موتورهای جدیدتر نیز از روغن موتور بهعنوان سیال هیدرولیک برای فعال کردن اجزا استفاده میکنند. این حیاتی است که روغن تمیز بماند و ویسکوزیته را حفظ کند تا به اندازه کافی بتواند این نقش را ایفا کند.
✔️ نقش فیلترهای روغن در کارکرد روغن موتور چیست؟
انواع مختلفی از آلایندهها وجود دارند که میتوانند وارد روغن موتور شوند و اکثر آنها پتانسیل تخریبی دارند. اینها شامل آب، گلیکول، سوخت، روغن نامناسب، کثیفی، زبالههای ناشی از سایش و غیره است. آلایندههای جامد به طور کلی به عنوان مخربترین آلایندهها شناخته میشوند. فیلتر روغن یک جز ضروری در سیستم روغنکاری موتور احتراق داخلی است که وظیفه اصلی آن حذف آلایندهها و ناخالصیها از روغن موتور هنگام گردش در موتور است. فیلتر روغن نقش مهمی در حفظ پاکیزگی و کارایی روغن موتور دارد که به نوبه خود به محافظت از اجزای داخلی موتور و افزایش عمر آن کمک میکند. نحوه عملکرد فیلتر روغن به شرح زیر است:
فیلتراسیون: همانطور که روغن موتور از طریق موتور پمپ میشود، آلایندهها و ذرات مختلفی مانند خاک، قطعات فلزی، رسوبات کربن و لجن را با خود حمل میکند. فیلتر روغن به طور استراتژیک در مسیر گردش روغن قرار میگیرد و با یک محیط فیلتر که معمولاً از کاغذ چیندار، الیاف مصنوعی یا ترکیبی از مواد طراحی شده، این آلایندهها را به دام میاندازد.
حذف آلاینده: هنگامی که روغن از فیلتر عبور میکند، محیط فیلتر ذرات نامطلوب را میگیرد و در حالی که اجازه میدهد روغن تمیز از آن عبور کند، ذرات نامطلوب را حفظ میکند. این فرآیند به طور موثر ناخالصیها را از روغن حذف و از گردش آنها در موتور و ایجاد آسیب جلوگیری میکند.
حفظ کیفیت روغن: با حذف آلودگیها، فیلتر روغن به حفظ کیفیت روغن موتور کمک میکند. روغن تمیز برای کاهش اصطکاک، خنک کردن موتور و جلوگیری از سایش و پارگی اجزای حیاتی موتور بسیار مهم است.
تعویض فیلتر: با گذشت زمان، محیط فیلتر با آلایندههای به دام افتاده اشباع میشود و کارایی آن کاهش مییابد. بنابراین برای اطمینان از حفاظت مداوم از موتور، لازم است فیلتر روغن را به طور مرتب تعویض کنید.
فیلترهای روغن در انواع و اندازههای مختلف برای طراحی و کاربردهای مختلف موتور وجود دارند. دو دسته اصلی فیلترهای روغن وجود دارد:
فیلترهای روغن چرخشی: رایجترین نوع فیلتر روغن هستند. آنها معمولا یک قوطی استوانهای با رزوههایی هستند که روی بلوک موتور پیچ میشوند. تعویض فیلترهای چرخشی در طول تعمیر و نگهداری معمولی نسبتاً آسان است.
فیلترهای روغن کارتریج: در برخی از موتورها، به ویژه موتورهای قدیمی یا بزرگتر، فیلتر روغن از یک عنصر فیلتر قابل تعویض تشکیل شده است که در داخل محفظه فیلتر دائمی قرار دارد. عنصر فیلتر کارتریج در هنگام سرویس فیلتر جدا شده و جایگزین میشود.
✔️ از کجا بفهمیم روغن موتور باید عوض شود؟
فرکانس تعویض روغن موتور خودرو به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله برند، مدل خودرو، نوع روغنی که استفاده میکنید، عادات رانندگی شما و توصیههای سازنده. با این حال، چند دستورالعمل کلی وجود دارد که باید در نظر گرفته شود:
توصیههای سازنده: مطمئنترین منبع برای تعیین فواصل تعویض روغن، دفترچه راهنمای خودرو شما است. تولیدکنندگان بر اساس مهندسی و آزمایشات خود، فاصله زمانی تعویض روغن توصیه شده را مشخص میکنند. این فاصله معمولاً از هر 3000 تا 10000 مایل (4800 تا 16000 کیلومتر) یا هر 3 تا 12 ماه بسته به نوع خودرو و روغن متغیر است.
نوع روغن: نوع روغنی که استفاده میکنید نیز بر فاصله تعویض تاثیر میگذارد. روغنهای معمولی معمولاً در مقایسه با روغنهای مصنوعی نیاز به تغییرات مکرر دارند. روغنهای مصنوعی به طور کلی محافظت بهتری ارائه میدهند و بیشتر دوام میآورند.
شرایط رانندگی: اگر به طور منظم در شرایط سخت رانندگی میکنید، مانند گرمای شدید، سرما یا ترافیک توقف و حرکت، ممکن است نیاز به تعویض مکرر روغن داشته باشید. بکسل کردن بارهای سنگین یا رانندگی در خارج از جاده نیز میتواند فشار بیشتری به موتور وارد کند و نیاز به تعویض مکرر روغن داشته باشید.
سیستمهای نظارت بر عمر روغن: برخی از خودروهای مدرن مجهز به سیستم نظارت بر عمر روغن هستند که شرایط رانندگی و کیفیت روغن را تجزیه و تحلیل میکنند تا توصیه های دقیقتری برای زمان تعویض روغن ارائه دهند. از راهنمایی ارائه شده توسط این سیستمها حتما استفاده کنید.
بررسی منظم: این یک تمرین خوب است که سطح و وضعیت روغن خود را به طور منظم، حتی در بین تعویضهای برنامهریزی شده روغن بررسی کنید. اگر متوجه شدید روغن کم است یا بیش از حد کثیف است زودتر آن را تعویض کنید.
✔️ چطور باید روغن موتور را تعویض کرد؟
دستورالعملهای سازنده را در نظر داشته باشید: تعویض روغن هر خودرویی متفاوت است. از نظر نوع روغن مورد نیاز، مقدار یا ترکیب، بسیار مهم است که دستورالعملهای سازنده خود را در نظر داشته باشید. به عنوان مثال، اگر روغن اشتباهی در خودروی خود بریزید، میتواند منجر به کاهش روغنکاری و به طور کلی کوتاهتر شدن عمر موتور شود. وقت بیشتری را صرف تحقیق کنید که بدانید ماشین شما به چه چیزی نیاز دارد.
از وزن مناسب اطمینان حاصل کنید: همه موتورها وزن روغن خاصی دارند که باید در هر موتور خاص استفاده شود. در بیشتر خودروهای مدرن وزن را روی درپوش روغن زیر کاپوت نشان میدهند. اگر نه، ممکن است یک برچسب کوچک وجود داشته باشد که مشخص کند موتور شما به چه چیزی نیاز دارد. وزن روغن شما باید همیشه با وزن توصیه شده توسط سازنده مطابقت داشته باشد.
ابزار محافظتی مناسب استفاده کنید: هنگام تعویض روغن در خانه، ضروری است که تجهیزات و لوازم حفاظتی مناسب برای اطمینان از تعویض ایمن، تمیز و بدون استرس داشته باشید. ایده خوبی است که دستکش لاستیکی بپوشید و تعداد زیادی حوله تمیز در دسترس داشته باشید تا روغنی که ممکن است با آن تماس پیدا کنید را به سرعت پاک کنید. همچنین، توصیه میکنیم از یک برزنت یا چیزی شبیه به آن در زیر تشت روغن استفاده کنید تا از نشتهای نامطلوب محافظت کنید.
بگذارید ماشین شما خنک شود: هر زمان که قصد دارید کاری روی وسیله نقلیه خود انجام دهید باید از خنک شدن ماشین مطلع شوید. اگر میخواهید روغن را گرم کنید، میتوانید ماشین خود را به مدت 2 دقیقه روشن کنید تا روغن گرم شود تا به راحتی جریان یابد، اما نه به اندازهای که باعث آسیب شود.
از ابزار مناسب استفاده کنید: برای مثال شما به ظرف تخلیه مناسب نیاز دارید. همچنین جدا کردن فیلترهای روغن میتواند بسیار دشوار باشد، به خصوص اگر دستان شما با روغن پوشانده شده باشد. در این مورد نیز به ابزارهایی مانند آچارهای گیرهدار یا آچارهای قابل تنظیم 3 فک نیاز دارید.
از مهر و موم فیلتر اطمینان حاصل کنید: یکی از رایجترین اشتباهات تعویض روغن، خشک نشدن فیلتر روغن جدید است. هنگامی که فیلتر جدید دوباره مرطوب شود، آببندی ضعیف میشود که میتواند منجر به شل شدن و نشتی فیلترها شود. همیشه اطمینان حاصل کنید که فیلتر را تا نیمه با روغن پر کنید و سپس کمی دور فیلتر پخش کنید تا از مهر و موم کامل اطمینان حاصل شود.
روغن را به درستی وارد موتور کنید: استفاده از یک قیف موثر و ریختن روغن در زاویه صحیح به این امر کمک میکند. همیشه مطمئن شوید که دهانه را طوری بچرخانید که در بالا، روی قیف قرار گیرد و به آرامی شروع به ریختن کنید. این کمک میکند تا اطمینان حاصل شود که هوا هنگام ریختن روغن در موتور باعث ایجاد مشکل نمیشود.
روغن قدیمی را مسئولانه دور بریزید: روغن موتور مستعمل همیشه باید به درستی و مسئولانه دور ریخته شود. بسیاری از مغازههای خودروهای محلی ممکن است بتوانند این روغن را بگیرند و به درستی بازیافت و یا تصفیه کنند.
