تَسْبیح ( در زبان عربی: مِسْبَحه یا سُبْحَه ) مهره هایی هستند که به وسیله نخ و یا رشته به هم متصل شده اند. به منظور به یاد داشتن شمارش اذکار مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین در بسیاری از ادیان جهان، از تسبیح برای همین کار استفاده میشود. با توجه به اعتقاداتی که شیعیان دارند، حضرت زهرا (س) از اولین افرادی بودند که در اسلام از تسبیح استفاده کرد. تسبیح تربت امام حسین(ع) نزد شیعیان ارزش معنوی بسیاری دارد. برخی از مهم ترین کاربردهای استفاده از تسبیح نزد شیعیان خواندن تسبیحات حضرت زهرا (س) پس از نماز است. به کار بردن تسبیح در استخاره از دیگر موارد استفاده از این وسیله با ارزش است. رنگ، اندازه و جنس دانههای تسبیح متنوع است و یکی از سوغات اماکن مقدس نیز به شمار میآید.
هر تسبیح دارای قسمت های مختلفی میباشد که از آن تشکیل شده است: منگوله: هر تسبیح دارای یک یا دو منگوله است. منگولههای برخی تسبیحهای نفیس، زربافت یا با بافت نقره هستند. شیخک: شیخک مهرهای به شکل مخروط میباشد در زیر منگوله قرار دارد و از دیگر مهره ها بزرگتر میباشد. در برخی مناطق شیخک را با عنوان «خلیفۀ سُبحه» یا صوفی، امام و محراب سبحه نیز می شناسند. عدسک: دو مهره که از دیگر مهره ها سایز کوچک تری دارند و شکل آنها شبیه به عدس میباشد و گاهی از جنس دیگری ساخته میشوند، و دانههای تسبیح را به ۳ بخش تقسیم و جدا میکنند. به این نکته توجه داشته باشید که در تسبیح ۱۰۰ دانه، دانهها به دو قسمت ۳۳ دانه در دو طرف شیخک، و یک قسمت ۳۴ دانه در میان دو عدسک تقسیم میشوند.
انواع تسبیح بر اساس تعداد دانه ها
همه ما از مادربزرگ ها و یا پدر بزرگ هایمان ذکر گفتن با تسبیح را یاد گرفته ایم. اما جالب است بدانید که تعداد دانه های تسبیح می تواند به نوع ذکر شما نیز مرتبط باشد. انواع تسبیح بر اساس تعداد دانه به قرار زیر می باشد:
1_ تسبیح معمولی:
این تسبیح 99 دانه می باشد یعنی سه تا دسته ی 33 تایی از دانه های تسبیح که از یک دیگر به کمک مهره ای کوچک تر جدا شده اند. تسبیح معمولی اغلب بیشتر در خانه ها و یا مساجد به چشم می خورد.
2_ تسبیح اصلی:
اگر تسبیحات خانم فاطمه زهرا را همیشه بر زبان دارید بهتر است تا از تسبیح اصلی که در آن تنها 33 مهره به بند کشیده شده را، با خود به همراه داشته باشید.
3_ تسبیح هزار دانه ای:
این تسبیح همان طور که از اسم ان مشخص بوده، بسیار بلند می باشد و برای افرادی که همیشه در حال ذکر گفتن هستند و یا تعداد زیادی ذکر نذر می کنند، مناسب می باشد.
جنس تسبیح
با استفاده از مواد گوناگون بسیاری میتوان این وسیله را ساخت: تسبیحهای که به وسیله گل ساخته شده اند مانند تسبیحهای ساخته شده از خاک کربلا امام حسین(ع) و تربت آستانۀ امامان دیگر. برخی از سنگهای معدنی و قیمتی، سنگ هایی همچون عقیق، یشم، یاقوت، مروارید، زمرد، فیروزه، لاجورد و … یکی از شناخته شده ترین تسبیح های ساخته شده از سنگهای معدنی، تسبیح «شاد مقصود» یا «شاه مقصود» است که این سنگ جزء سنگ های خاص از معادن قندهار افغانستان میباشد. برخی از انواع آن نیز به وسیله سنگ عقیق یمن ساخته میشوند که آنها نیز ارزش بسیاری دارند. چوب، میوه و هستۀ میوۀ برخی درختان مانند آبنوس، شمشاد، یسر و خرما نیز در ساخت این ابزار با ارزش مورد استفاده قرار میگیرند. شاخ و استخوان و عاج حیواناتی مانند گوزن، شتر و فیل. بلور، شیشه و پلاستیک.
